Η εμβληματική κορυφή του Στρούμπουλα που δεσπόζει δυτικά της πόλης του Ηρακλείου, έχει ιστορία πολλών αιώνων και υπήρξε ανέκαθεν τόπος ιερός. Στις μέρες μας οι πιστοί ανεβαίνουν κάθε χρόνο στο εκκλησάκι του Τιμίου Σταυρού που βρίσκεται στην κορυφή την ημέρα της εορτής του (14 Σεπτέμβρη) και στη γιορτή του Προφήτη Ηλία (20 Ιουλίου). Πολλοί μάλιστα ανεβαίνουν στην κορυφή από την προηγούμενη μέρα για να παρακολουθήσουν τον εσπερινό και διανυκτερεύουν γύρω από το εκκλησάκι στήνοντας ένα αυτοσχέδιο πανηγύρι, το οποίο λήγει με την πρωινή λειτουργία.
Το βουνό έχει ιδιαίτερη σημασία για τους κατοίκους των γειτονικών χωριών (Τύλισος, Μάραθος, Ρογδιά, Γωνιές, Αστυράκι και Δαμάστα), οι οποίοι πάντα έκαναν τα τάματα τους και έστηναν επικά γλέντια στον προαύλιο χώρο του Τιμίου Σταυρού, καλλιεργούσαν στο εύφορο οροπέδιο που απλώνεται στους πρόποδές του, και χρησιμοποιούσαν τις επισκιάσεις του ως ‘ρολόι’ σε παλιότερες εποχές.
Πριν την ενετική περίοδο ο Στρούμπουλας ήταν γνωστός με το όνομα «Στρογγυλό», προφανώς λόγω του σχήματος του. Αργότερα, οι Ενετοί το ονόμασαν Stromboli, επειδή τους θύμιζε το ομώνυμο ηφαιστιογενές νησί της Σικελίας, και με αυτό το όνομα αναφέρεται από πολλούς περιηγητές της εποχής και σε ενετικούς χάρτες, μέχρι που τελικά επικράτησε η ονομασία «Στρούμπουλας».
Σύμφωνα με αφηγήσεις, το εκκλησάκι του Τίμιου Σταυρού χτίστηκε από έναν εύπορο κάτοικο του Φόδελε, τον Θεοτόκη. Αρχικά είχε ένα τσίγκινο σταυρό, τον οποίο κατέβασε ο Μπετρή Αγάς από την Τύλισο και τον έκλεισε σε μια κασέλα. Φήμες λένε ότι ο σταυρός επανήλθε στη θέση του από θαύμα, και δυο φορές μάλιστα, καθώς ο οργισμένος Αγάς επιχείρησε να τον ξανακλείσει στην κασέλα! Ο σταυρός αυτός έμεινε στο εκκλησάκι ως το 1941, και τον θυμούνται ακόμα πολλοί κάτοικοι της Τυλίσου. Το εκκλησάκι του Τίμιου Σταυρού αναφέρεται και από τον Τούρκο περιηγητή Εβλιγιά Τζελεμπή, ο οποίος είδε την πολιορκία του Χάνδακα από την κορυφή του Στρούμπουλα. Το σίγουρο πάντως είναι ότι το εκκλησάκι υπήρχε σε αυτή τη θέση από την ενετική περίοδο (αν και καταστράφηκε και ξανακτίστηκε κάμποσες φορές) και μάλιστα σε έκθεση του 1594 προς τη Διοίκηση της Βενετίας αναφέρεται και το έθιμο των πιστών της περιοχής να ανεβαίνουν περπατώντας τη μέρα της γιορτής του Τιμίου Σταυρού, όπως κι εσύ τώρα. Σκέψου όμως ότι στο ίδιο βουνό ανέβαιναν και οι αρχαίοι Τυλίσιοι, τέσσερις χιλιετίες πριν από σένα, για να εκπληρώσουν κι αυτοί τα τάματα τους κρατώντας πήλινα και χάλκινα ειδώλια. Στη νότια πλευρά του οροπεδίου του Στρούμπουλα, και συγκεκριμένα στην Κορυφή του Πύργου, έχουν βρεθεί τα ερείπια ενός Ιερού Κορυφής και άπλετος χώρος τριγύρω όπου σίγουρα οι Μινωίτες έστηναν τα δικά τους γλέντια!
Για να προσεγγίσεις τον Στρούμπουλα θα οδηγήσεις στο δρόμο με κατεύθυνση προς Δαμάστα, και περίπου 500 μέτρα μετά το Βουλισμένο Αλώνι θα δεις μια παράκαμψη αριστερά που θα σε οδηγήσει στο οροπέδιο μετά από περίπου 1,5 χλμ. Λίγο μετά το ξωκλήσι του Αγίου Γεωργίου που θα δεις στα δεξιά σου, μπορείς να παρκάρεις το αυτοκίνητο σου και να ξεκινήσεις την ανάβαση στο ευδιάκριτο μονοπάτι που θα σε πάει στην κορυφή και στο εκκλησάκι του Τιμίου Σταυρού, 800 μέτρα πάνω από το οροπέδιο. Η πεζοπορία διαρκεί 30-45 λεπτά και είναι σχετικά εύκολη και κατάλληλη για όλες τις ηλικίες. Οι λιγοστοί πρίνοι που θα συναντήσεις στο μονοπάτι προσφέρουν τη σκιά τους αν θέλήσεις να κάνεις ένα διάλειμμα, και οι ευωδίες των κρητικών βοτάνων γεμίζουν τα πνευμόνια σου και τα «εξαγνίζουν» από τα καυσαέρια της πόλης.
Μπορεί να ζοριστείς λίγο τελικά για να φτάσεις, ειδικά αν δεν είσαι συνηθισμένος σε ορειβασίες, αλλά η ανταμοιβή σου είναι η πανοραμική θέα από τον κόλπο του Ηρακλείου μέχρι τις ακτές της Χερσονήσου, το Γιούχτα και τις Λασιθιώτικες μαδάρες. Και καθώς πέφτει ο ήλιος, βλέπεις την τριγωνική σκιά του Στρούμπουλα να σκεπάζει το Ηράκλειο και τις κορφές του Μυλοποτάμου πίσω σου να βάφονται πορτοκαλί, ξυπνάνε μέσα σου ποιητικές διαθέσεις και η επιθυμία να τις αποτυπώσεις με τη φωτογραφική σου μηχανή, ή αν είσαι ακόμα πιο ρομαντικός, σε ένα κομμάτι χαρτί. Επίσης σκέφτεσαι: καλύτερα δεν είναι να ανεβαίνεις εδώ κάθε εβδομάδα παρα να τρέχεις στα γυμναστήρια;;;
*Τα ιστορικά στοιχεία για την περιοχή του Στρούμπουλα τα βρήκαμε στο βιβλίο του Μανόλη Κων. Αστυρακάκη «Η ΤΥΛΙΣΟΣ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΒΕΝΕΤΟΚΡΑΤΙΑΣ» τον οποίο ευχαριστούμε πολύ!