Τα Ανώγεια είναι o κλασικός κυριακάτικος προορισμός των Ηρακλειωτών (και όχι μόνο), ειδικά τους χειμερινούς μήνες που το κρύο «σηκώνει» μακαρόνια με αθότυρο και οφτό κρέας στις πολυάριθμες παραδοσιακές ταβέρνες του χωριού και που η εκδρομή συνδυάζεται – ιδανικά- με λίγο χιονοπόλεμο στις πλαγιές του Ψηλορείτη.
Ο Στραβός Λυράρης, στα Ανώγεια
Η διαδρομή από τα Ανώγεια ως το οροπέδιο της Νίδας είναι ωστόσο πολλά περισσότερα από «οφτό και χιονοπόλεμος». Είναι μια διαδρομή που πατά στα χνάρια του Μίνωα, ο οποίος πήγαινε ως το Ιδαίο Άντρο για να παραλάβει από τον Δία τους νόμους σύμφωνα με τους οποίους κυβερνούσε. Είναι η διαδρομή που περνά από την Ζώμινθο, έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους στην Κρήτη, και το μοναδικό ορεινό μινωικό ανάκτορο. Είναι επίσης μια διαδρομή που διασχίζει χαρακτηριστικά τοπία του Ψηλορείτη, με τραχιά ομορφιά και μοναδική θέα στις γύρω βουνοκορφές, από τον Σκίνακα με το αστεροσκοπείο, μέχρι τον Τίμιο Σταυρό που είναι μονίμως χιονοστολισμένος τους χειμερινούς μήνες, μέχρι και την άνοιξη.
Τα Ανώγεια από την άλλη είναι ένα από τα πιο ξακουστά ορεινά χωριά της Κρήτης κυρίως λόγω της ηρωικής, αιματοβαμμένης ιστορίας τους. Το χωριό έπαιξε σημαντικό ρόλο κατά τον Β’ΠΠ ως κέντρο της αγγλικής αντικατασκοπείας και καταφύγιο ανταρτών, κάτι που πλήρωσε πολύ ακριβά με το ολοκαύτωμα του τον Αύγουστο του 1944. Την ανατριχιαστική διαταγή του στρατηγού Χ. Μίλερ για την ισοπέδωση του χωριού θα τη δεις στην πλατεία Αρμί.
Ο οικισμός σήμερα έχει χάσει τον παραδοσιακό του χαρακτήρα (αν και μια πρόσφατη ανάπλαση των κεντρικών δρόμων έχει βελτιώσει την εικόνα του), ωστόσο θα βρεις όμορφες γωνιές όπως η γραφική πλατεία στο Μεϊντάνι, η πλατεία Αρμί με τον ναό του Αγίου Ιωάννη του 14ου αι. (ο παλαιότερος του οικισμού) και το Περαχώρι, μια γειτονιά με πλούσια μουσική παράδοση από όπου ξεκίνησαν μεγάλοι μουσικοί όπως ο Νίκος Ξυλούρης, ο Ψαραντώνης, ο Βασίλης Σκουλάς κ.ά. Εδώ βρίσκεται και το φτωχικό σπίτι του Νίκου Ξυλούρη, όπου η αδερφή του Ζουμπουλιά ανάμεσα στα παραδοσιακά κεφαλομάντηλα και τα πολύχρωμα υφαντά είναι έτοιμη να σε υποδεχτεί και να σου πει ιστορίες από τα παλιά.
Η όμορφη πλατεία στο Μεϊντάνι
Αφήνεις πίσω το χωριό – θα ξαναγυρίσεις για το οφτό που λέγαμε – και παίρνεις τον ανηφορικό δρόμο για τον Ψηλορείτη. Επτά χιλιόμετρα μετά φτάνεις στον αρχαιολογικό χώρο της Ζωμίνθου. Εδώ έχει ανασκαφεί ένα τεράστιο διώροφο (ίσως και τριώροφο) μινωικό κτίριο της νεοανακτορικής περιόδου που αποτελούνταν από 80 περίπου δωμάτια, χτισμένο από την χαρακτηριστική γκρίζα πέτρα της περιοχής. Τη Ζώμινθο ανακάλυψε το 1982 ο αρχαιολόγος Γιάννης Σακελαράκης και ξεκίνησε τις ανασκαφές μαζί με τη σύζυγο του. Κατά την ανασκαφή βρέθηκαν πολλά χρηστικά αντικείμενα, κοσμήματα, πήλινα αντικείμενα κ.ά. Πιθανότατα η Ζώμινθος υπήρξε σημαντικός σταθμός στην λατρευτική διαδρομή των μινωιτών ανάμεσα στην Κνωσό και το Ιδαίο Άντρο.
Στην περιοχή δεσπόζουν οι κράταιγοι, δέντρα φυλλοβόλα με μικρούς κόκκινους καρπούς που ειδικά το φθινόπωρο και τον χειμώνα δημιουργούν μια πανέμορφη εικόνα. Εντός του αρχαιολογικού χώρου μάλιστα βρίσκεται ένας πελώριος κράταιγος που έχει χαρακτηριστεί Μνημείο της Φύσης.
Λίγο πριν τη Ζώμινθο βρίσκεται η διασταύρωση που οδηγεί στον Άγιο Υάκινθο
Απέναντι από τον αρχαιολογικό χώρο, ξεφυτρώνει άλλο ένα ιδιαίτερο κτίσμα, ένα αναστηλωμένο βενετσιάνικο τυροκομείο που είναι χτισμένο με την ίδια γκρίζα πέτρα. Πιο κει, ακούγεται ο ήχος του νερού μέσα στο παλιό κτίριο μιας πηγής, που τροφοδοτεί τις ποτίστρες για τα αιγοπρόβατα - που θα συναντήσεις στο εξής σε όλο το μήκος της διαδρομής. Πρόκειται εξάλλου για μια περιοχή με μεγάλη κτηνοτροφική ιστορία και παράδοση, όπως μαρτυρούν τα πολυάριθμα μιτάτα που με λίγη προσοχή θα διακρίνεις σε όλη τη διαδρομή ως τη Νίδα. Είναι αυτά τα ξερολιθικά στρογγυλά κτίσματα που αφομοιώνονται πλήρως στο πετρώδες τοπίο του Ψηλορείτη, φυσικά καμουφλαρισμένα από την γκρίζα πέτρα τους. Τα μιτάτα χρησιμεύουν σαν πρόχειρες κατοικίες των βοσκών αλλά και ως πρόχειρα τυροκομεία, είναι χτισμένα με θολωτό εκφορικό σύστημα και έχουν ένα άνοιγμα στην οροφή για να μπαίνει το φως και να βγαίνει έξω ο καπνός της φωτιάς. Με λίγη τύχη θα βρεις κάποιο ανοιχτό και τον βοσκό επί το έργον…
Στο δρόμο ως την Νίδα, εκτός από τα μιτάτα βρίσκονται διάσπαρτα και διάφορα μικρά εκκλησάκια που ανήκουν στις σημαντικότερες οικογένειες των Ανωγείων. Η Αγία Μαρίνα είναι η προστάτιδα των Φασουλάδων, ο Άγιος Μάμας είναι ο προστάτης των Σκουλάδων, στα Πετραδολάκια, δηλαδή στα πατρογονικά βοσκοτόπια των Ξυλούρηδων βρίσκεται ο Άγιος Φανούρης (προστάτης των Ξυλούρηδων) και στη Νίδα την Ανάληψη του Χριστού που ανήκει στους Σταυρακάκηδες.
Κι έπειτα αντικρίζεις τη Νίδα από ψηλά, να φωλιάζει ανάμεσα στις γύρω πλαγιές ντυμένη με το χρυσοπράσινο χρώμα που της χαρίζει το αγριόχορτο που την καλύπτει, ένα τοπίο μυστικιστικό και απόκοσμο, ένα τοπίο που δικαίως ενέπνευσε θεούς και θνητούς και γέννησε μύθους. Εδώ η θεά Δήμητρα ερωτεύτηκε τον θνητό Ιασίωνα, εδώ ο Χαρίδημος, ο ήρωας από τον Ερωτόκριτο «έσμιγε» με την αγαπημένη του:
(στ. 627) «Eκέρδεσε τους κόπους του, ήσμιξε μετά κείνη,
στον Kόσμον έτοια Πεθυμιά και Σμίξη δεν εγίνη.
Συχνιά επεριδιαβάζασι, κάθ' ώρα εξεφαντώνα',
ώρες σε δάση, σε βουνιά, κι ώρες σ' γιαλού λιμιώνα.
Mα πλιά συχνιά παρά ποθές, στην Ίδα εκατοικούσαν,
κείνον τον τόπο ορέγουνταν, εκείνον αγαπούσαν.
Eκεί ήσαν κάμποι και βουνιά, και δάση και λαγκάδια,
χορτάρια, λούλουδα, φυτά, και βρύσες και πηγάδια,
δέντρη μ' ανθούς και με καρπούς, και δροσερά λιβάδια,
μετόχια με πολλούς βοσκούς κι αρίφνητα κουράδια...»
Εκτός από έρωτες θεών και αναγεννησιακών ηρώων, η Νίδα φιλοξένησε επίσης αντάρτες και κατοίκους της γύρω περιοχής κατά την περίοδο της Κατοχής. Μόνα στοιχεία της ανθρώπινης παρουσίας σήμερα είναι τα μιτάτα, και μια παλιά (σχεδόν στοιχειωμένη) ταβέρνα που εποπτεύει το οροπέδιο από ψηλά. Στις παρυφές της Νίδας θα δεις το μονοπάτι που οδηγεί στο Ιδαίο Άντρο, το σπήλαιο με την τεράστια λατρευτική σημασία.
Εδώ ανατράφηκε ο Κρηταγενής Δίας, με το κέρας της θρυλικής κατσίκας Αμάλθειας και με την προστασία των μυθικών Κουρητών που με τον δυνατό χορό τους κάλυπταν το κλάμα του μικρού θεού για να μην το ακούσει ο πατέρας του Κρόνος. Το σπήλαιο είναι επισκέψιμο, δεν έχει ιδιαίτερο γεωλογικό διάκοσμο, άλλωστε η τεράστια σημασία του είναι καθαρά λατρευτική: η λατρεία του Δία ξεκίνησε από τα μινωικά χρόνια, με τον ίδιο το Μίνωα να έρχεται για προσκύνημα κάθε 9 έτη, και συνεχίστηκε μέχρι και τα ρωμαϊκά χρόνια όπως μαρτυρούν τα ευρήματα που βρέθηκαν στο σπήλαιο. Κοντά στην είσοδο θα δεις άλλωστε τον παλιό λαξευτό βωμό.
Κρατάς μέσα σου αυτή την μεταφυσική αίσθηση της γαλήνιας Νίδας, του Ιδαίου Άντρου και των αγέρωχων βουνοκορφών που σε περιβάλλουν και επιστρέφεις στα Ανώγεια για οφτό και γαλακτομπούρεκο ακούγοντας τις μουσικές του Ξυλούρη, του Ψαραντώνη, του Σκουλά και άλλων σπουδαίων μουσικών που γέννησε ο θρυλικός αυτός τόπος.